गोविंदगिरीच करायचं काय.. संत साहित्याला ‘नक्कल’ म्हणणे ही वैचारिक दिवाळखोरी;

संत साहित्याला ‘नक्कल’ म्हणणे ही वैचारिक दिवाळखोरी;

​[विशेष लेख: माणदेशी न्यूज]
​महाराष्ट्र ही संतांची भूमी आहे. येथे ‘भक्ती’ आणि ‘शक्ती’ या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू मानल्या गेल्या आहेत. मात्र, अलीकडेच गोविंद गिरी महाराज यांनी समर्थ रामदास स्वामींचे महत्त्व अधोरेखित करताना इतर संतांच्या अभंगांना ‘नक्कल’ संबोधले आणि एका नव्या वादाला तोंड फुटले. हा वाद केवळ शब्दांचा नसून तो महाराष्ट्राच्या महान सांस्कृतिक परंपरेचा अवमान करणारा ठरत आहे.
​१. ऐतिहासिक विपर्यास आणि पुराव्यांची कमतरता
​इतिहासाची पाने उलटली तर असे दिसते की, संत ज्ञानेश्वर माऊलींचा काळ १३ व्या शतकाचा आहे, तर जगद्गुरु तुकाराम महाराज आणि समर्थ रामदास स्वामी हे १७ व्या शतकातील समकालीन संत आहेत. माऊलींनी रचलेली ‘ज्ञानेश्वरी’ ही कित्येक शतके आधीची आहे. मग नंतरच्या काळात झालेल्या विचारांची ती ‘नक्कल’ कशी असू शकते? संतांचे साहित्य हे त्यांच्या ‘आत्मसाक्षात्काराचा’ परिपाक असतो, ती कोणाची नक्कल नसते. तुकोबांनी स्पष्टपणे म्हटले आहे की, त्यांची वाणी ही पांडुरंगाची प्रेरणा आहे. अशा वेळी ‘नक्कल’ हा शब्द वापरणे ही मोठी वैचारिक चूक आहे.
​२. सामाजिक बांधिलकीचा विसर
​जेव्हा एखादी व्यक्ती ‘महाराज’ किंवा ‘धर्मगुरु’ या पदावर बसते, तेव्हा त्यांच्या प्रत्येक शब्दाला समाजात वजन असते. समाजाला एकत्र जोडणे, त्यांच्यात समन्वय साधणे ही या पदांची सामाजिक बांधिलकी आहे. मात्र, “एक संत श्रेष्ठ आणि बाकी सर्व त्यांचे अनुकरण करणारे” असे विधान केल्यामुळे समाजात विनाकारण गटबाजी निर्माण होते. वारकरी आणि समर्थ संप्रदाय हे महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक रथाची दोन चाके आहेत. त्यांच्यात विसंगती निर्माण करणे म्हणजे समाजाची वीण विसकटण्यासारखे आहे.
​३. धार्मिक गैरसमज आणि दुष्परिणाम
​अशा वादग्रस्त वक्तव्यांमुळे सामान्य भक्तांमध्ये संभ्रम निर्माण होतो:
​गटबाजी: तरुण पिढीमध्ये आपल्या संप्रदायाबद्दलचा आदर कमी होऊन दुसऱ्याबद्दल द्वेष निर्माण होऊ शकतो.
​धर्मांतर्गत कलह: धर्माबाहेरून होणाऱ्या हल्ल्यांपेक्षा धर्मांतर्गत अशा विधानांमुळे धर्माचे जास्त नुकसान होते.
​आदर्शांची घसरण: संतांनी नेहमी नम्रता शिकवली. मात्र, त्यांच्या नावावर अशा प्रकारे श्रेष्ठत्व सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करणे, हे संतांच्या शिकवणीच्याच विरोधात आहे.
​४. वेळ आहे समन्वयाची, वादाची नाही!
​आजच्या काळात समाजाला संतांच्या विचारांची आणि नैतिकतेची गरज आहे. “तुका म्हणे अशा नरा, मोजूनि माराव्या पैजारा” असे जेव्हा तुकोबा म्हणतात, तेव्हा ते ढोंगीपणावर प्रहार करत असतात. आज वारकरी संप्रदाय आक्रमक झाला आहे, कारण हा त्यांच्या अस्मितेचा आणि श्रद्धेचा प्रश्न आहे. कोणत्याही एका संताची उंची वाढवण्यासाठी दुसऱ्याला कमी लेखणे ही महाराष्ट्राची पद्धत कधीच नव्हती आणि नसावी.
​निष्कर्ष:
धार्मिक नेत्यांनी आपली सामाजिक जबाबदारी ओळखून विधाने करायला हवीत. संतांचे साहित्य हे ‘अस्सल’ अनुभवातून आलेले आहे, ते कुणाचेही ‘कार्बन कॉपी’ नाही. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ऐक्याला तडा जाईल असे वर्तन टाळून, सर्व संतांच्या शिकवणीतील एकसूत्रता शोधणे हीच काळाची गरज आहे.

बहुतांच्या मुखीं ऐकिली हे मात ।
नये सांगतां तें काय करूं ॥१॥
​ज्यासी नाहीं दया क्षमा आणि शांति ।
त्यासी कैची प्राप्ति देवापाशीं ॥२॥
​असाध्य हे लोक लावितील काडी ।
येरझार सांडीं घराचिये ॥३॥
​तुका म्हणे अशा नरा ।
मोजूनि माराव्या पैजारा ॥४॥
….